Kamień nazębny to nie tylko kwestia estetyki i pięknego uśmiechu. Długotrwałe gromadzenie się złogów nazębnych – bez ich regularnego usuwania – może powodować poważne konsekwencje, prowadzące nawet do utraty zębów. Dowiedz się, jak powstaje kamień nazębny, jakie są metody jego usuwania oraz jakie niesie za sobą zagrożenia dla zdrowia jamy ustnej.
Spis treści:
- Czym jest kamień nazębny?
- Jak powstaje kamień nazębny?
- Przyczyny powstawania kamienia na zębach
- Jak szybko przebiega proces tworzenia się kamienia nazębnego?
- Jak kamień nazębny wpływa na zdrowie jamy ustnej?
- Jak usunąć kamień nazębny domowymi sposobami?
- Zabieg usuwania kamienia w gabinecie stomatologicznym
- Najczęściej zadawane pytania
Czym jest kamień nazębny?
Kamień nazębny to zmineralizowana płytka nazębna (dental plaque), która osadza się na naturalnych zębach i uzupełnieniach protetycznych. Składa się głównie z soli mineralnych (w tym fosforanu wapnia) i jest zawsze pokryty warstwą niezmineralizowanej płytki, czyli biofilmu bakteryjnego. W zależności od miejsca występowania, wyróżnia się dwa rodzaje kamienia [1]:
- kamień naddziąsłowy (supragingival calculus) – tworzy się na powierzchniach zębów powyżej brzegu dziąsła, jest zazwyczaj koloru białego lub żółtego, ma twardą, gliniastą konsystencję;
- kamień poddziąsłowy (subgingival calculus) – powstaje poniżej brzegu dziąsła, w kieszonkach przyzębnych, jest ciemniejszy (brązowy lub zielono-czarny), twardszy i trudniejszy do usunięcia, ponieważ przylega bardzo ściśle do powierzchni zęba.
Jak powstaje kamień nazębny?
Proces powstawania kamienia zaczyna się od tworzenia się osłonki nabytej, czyli cienkiej warstwy białek, która natychmiast po myciu zębów osadza się na ich powierzchni. Stanowi ona idealne podłoże dla bakterii, które szybko kolonizują ząb, tworząc biofilm (czyli płytkę nazębną). Z czasem minerały zawarte w ślinie (w przypadku kamienia naddziąsłowego) lub w płynie dziąsłowym (w przypadku kamienia poddziąsłowego) wnikają w biofilm, powodując jego krystalizację i twardnienie. W rezultacie powstaje porowata struktura kamienia, która zatrzymuje coraz więcej bakterii [1] [2].
Przyczyny powstawania kamienia na zębach
Główną przyczyną kamienia nazębnego jest niewystarczająca higiena jamy ustnej – zbyt rzadkie lub niedokładne szczotkowanie oraz brak nitkowania. Ryzyko odkładania się kamienia rośnie również [1] [3]:
- przy nadmiernej suchości w ustach;
- wskutek spożywania dużych ilości węglowodanów i napojów słodzonych;
- u osób palących papierosy.
Znaczenie ma również skład śliny. Niektóre osoby mają większą predyspozycję do mineralizacji osadu, przez co kamień powstaje szybciej – nawet pomimo regularnej higieny. Dodatkowym czynnikiem jest wiek – wraz z upływem lat złogi stają się trudniejsze do kontrolowania [1].
Jak szybko przebiega proces tworzenia się kamienia nazębnego?
Tempo odkładania się kamienia na zębach różni się u poszczególnych osób, ale u każdego pozostaje w miarę stałe. Zależy ono od wielu czynników – od diety (zwłaszcza spożycia cukrów i pokarmów o odczynie zasadowym), przez indywidualne cechy śliny, aż po wiek, płeć czy ogólny stan zdrowia.
U osób z tzw. „szybką mineralizacją” już w ciągu kilkunastu dni płytka bakteryjna może przekształcić się w twarde złogi. Proces mineralizacji biofilmu rozpoczyna się względnie szybko – połowa zachodzi już w ciągu pierwszych 48 godzin, a po około 12 dniach osad jest całkowicie zmineralizowany. U osób ze skłonnością do odkładania złogów, kamień przyrasta codziennie o 0,10-0,15% suchej masy [2].
Jak kamień nazębny wpływa na zdrowie jamy ustnej?
Obecność kamienia nazębnego to nie tylko problem estetyczny. Jego porowata, nierówna powierzchnia ułatwia zatrzymywanie bakterii i toksycznych produktów ich przemiany. Kamień poddziąsłowy utrudnia prawidłowe oczyszczanie kieszonek przyzębnych, ogranicza drenaż płynu dziąsłowego i tworzy rezerwuar dla patogenów [3].
Nieusuwana płytka nazębna twardnieje i zamienia się w kamień, który sprzyja rozwojowi stanów zapalnych dziąseł. Początkowo mogą pojawić się bolesne i krwawiące dziąsła, ale z czasem może prowadzić do zaawansowanej choroby przyzębia – paradontozy, która powoduje cofanie się dziąseł, niszczenie kości i w konsekwencji utratę zębów. Nadmiar płytki i kamienia ułatwia też powstawanie próchnicy, bolesnych infekcji i ropni zębowych. Aby go usunąć, konieczna jest wizyta u stomatologa [2].
Jak usunąć kamień nazębny domowymi sposobami?
Odpowiednia higiena jamy ustnej i systematyczne, profesjonalne oczyszczanie jamy ustnej (najlepiej co pół roku) stanowi ważny element profilaktyki chorób przyzębia i pozwala zachować zdrowie oraz estetykę uśmiechu. Jednak, gdy dojdzie do pewnych zaniedbań i dojdzie do uformowania się kamienia nazębnego, nie da się usunąć domowymi sposobami. Jedynym skutecznym rozwiązaniem jest profesjonalny zabieg w gabinecie stomatologicznym [4].
Zabieg usuwania kamienia w gabinecie stomatologicznym
W gabinecie dentystycznym najczęściej wykonuje się skaling. To profesjonalny zabieg usuwania kamienia nazębnego, który polega na mechanicznym usunięciu złogów nazębnych.
Skaling może zostać przeprowadzony ręcznie, przy użyciu specjalnych narzędzi (sierpy, kirety, pilniczki) albo maszynowo – za pomocą skalera ultradźwiękowego. W tej drugiej metodzie końcówka urządzenia drga z bardzo wysoką częstotliwością, powodując odrywanie złogów od powierzchni zębów. Zabieg pozwala usunąć zarówno kamień naddziąsłowy, jak i ten znajdujący się głębiej – pod dziąsłami.
W wielu przypadkach skaling uzupełnia się piaskowaniem, czyli oczyszczaniem powierzchni zębów strumieniem wody, powietrza i drobinek specjalnego proszku (np. dwuwęglanu sodu, glicyny, erytrytolu). Piaskowanie pomaga usunąć przebarwienia po kawie, herbacie czy papierosach oraz dociera do miejsc trudno dostępnych dla szczoteczki.
Po zabiegu powierzchnia zębów jest dodatkowo polerowana, by zmniejszyć ryzyko ponownego odkładania się płytki nazębnej [4].
Najczęściej zadawane pytania
Jak zapobiegać powstawaniu kamienia nazębnego?
Aby zapobiegać odkładaniu się kamienia nazębnego, niezbędna jest regularna i prawidłowa higiena jamy ustnej. Zęby powinno się myć minimum dwa razy dziennie odpowiednią szczoteczką i techniką dostosowaną do wieku oraz stanu dziąseł. Równie ważne jest oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych za pomocą nici dentystycznej, szczoteczek międzyzębowych lub irygatora. W codziennej profilaktyce pomocne są także pasty z substancjami zapobiegającymi mineralizacji osadu oraz płyny do płukania jamy ustnej o działaniu antybakteryjnym. Pamiętaj o regularnych kontrolach stomatologicznych [5].
Co można stosować na stan zapalny dziąseł?
Na stany zapalne dziąseł można stosować preparaty miejscowe o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i odkażającym. W leczeniu wspomagającym wykorzystuje się żele i płukanki zawierające niesteroidowe leki przeciwzapalne, których zadaniem jest również łagodzenie bólu. Przykładowo Sachol zawiera salicylan choliny oraz chlorek cetalkoniowy. Łączy przeciwzapalne i przeciwbólowe działanie tych składników z właściwościami odkażającymi substancji pomocniczych [6]. Sprawdzi się w jako środek łagodzący w przypadku stanu zapalnego błony śluzowej jamy ustnej i zmian, takich jak owrzodzenia jamy ustnej, choroby przyzębia czy afty na dziąsłach.
Źródła:
[1] Aghanashini, S., Puvvalla, B., Mundinamane, D. B., Apoorva, S. M., Bhat, D., & Lalwani, M. (2016). A comprehensive review on dental calculus. Journal of Health Sciences & Research, 7(2), 42-50. [2] Akcalı, A., & Lang, N. P. (2018). Dental calculus: the calcified biofilm and its role in disease development. Periodontology 2000, 76(1), 109-115. [3] Allison Torres Burtka, Alfred D. Wyatt Jr., 2025, Dental Plaque, WebMD: https://www.webmd.com/oral-health/plaque-and-your-teeth [Dostęp online: 16.09.2025] [4] Jedynak, B., & Braksator, A. (2017). Profesjonalne zabiegi higieniczne u pacjentów użytkujących uzupełnienia protetyczne. PROTETYKA STOMATOLOGICZNA, 67(4), 395-407. [5] Kopeć, A., Brukwicka, I., Błaszczak, B., Kopański, Z., Rowiński, J., & Strychar, J. (2017). Profilaktyka domowa i specjalistyczna jamy ustnej, Journal of Clinical Healthcare 1/2017, s. 10-14 [6] Radwan-Oczko, M., Duś-Ilnicka, I., & Owczarek, J. (2021). Kliniczne aspekty leczenia farmakologicznego zmian błony śluzowej jamy ustnej. Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu.
